ettelaat newspaper

تاريخ خبر: سه شنبه 20بهمن 1388 ـ 24صفر1431 ـ 9فوریه 2010 ـ شماره 24686سه شنبه 20بهمن 1388 ـ 24صفر1431 ـ 9فوریه 2010 ـ شماره 24686

هستى و مستى

خيام نيشابورى به روايت دكتر دينانى

* كريم فيضي ـ14

البته من نمى‏گويم هر نقلى معتبر است. نقل به لحاظ سنجش اعتبار، نياز به بررسى‏دارد. خود اين بررسى هم داراى متد است. بايد ديد چه نقل‏هايى اعتبار دارند و چه نقل‏هايى‏بى‏اعتبارند؟ لابد تاريخ داراى متد است. خود حديث كه الحمدلله جناب‏عالى هم سال‏ها درزمينه آن تحصيل كرده‏ايد، متدولوژى دارد. ما نمى‏توانيم به هر حديثى تمسك بجوييم. علم‏رجال و علم درايه براى همين است كه بدانيم يك حديث را چه كسى نقل كرده است؟ در چه‏شرايطى صادر شده است؟ و راوى كيست و... كيفيت صدور و همه اين مسائل نياز به بررسى‏دارد و فقيه بدون اين فرايند نمى‏تواند حكم كند و خيام هم كه مورد بحث ماست از اين امرمستثنى نيست.

* بازگشت اين بيان شما، به اين‏جاست كه ما در هر حال، ناگزير از پذيرش مقدارى ازمطالب تاريخى هستيم، ولو اينكه محوريت ما مراجعه به آثارى باشد كه ميان آنها وآن مطالب تاريخى ارتباطى وجود نداشته باشد.

يقيناً. ببينيد! شما مى‏توانيد به گزارش‏هاى تاريخى مراجعه نكنيد، ولى اين كار براى اين‏است كه ما بهتر بفهميم. بدون توجه به گزارش‏هاى تاريخى، نمى‏توانيم مدعى فهم درست‏بشويم.

من اين حق را به شما بدهم كه بگوييد: من هستم و اين متن، ولى بدون عطف به بيرون‏از متن، شما نمى‏توانيد ادعا كنيد كه فهم شما دقيقاً مطابق با واقع است. چه بسا كسى كه شرايطتاريخى و زندگى يك مؤلف را ديده، فهمى بهتر داشته باشد، نسبت به كسى كه بدون توجه به‏تاريخ، صرفاً با متن سروكار دارد. كار با صرف متن هم، خودش يك شيوه است ولى سؤال اين‏است كه كسى كه هم متن را مى‏بيند و هم تاريخ را ملاحظه مى‏كند دقيق‏تر حرف مى‏زند ياكسى كه مطلقاً اعتنايى به تاريخ ندارد.

* اين حرف، به عنوان قاعده مورد قبول ماست. پرسش اين است كه آيا اين امكان‏وجود دارد كه بدون تمسك و توجه به تاريخ با متن ارتباط برقرار كنيم و به يك‏نتيجه جديد برسيم؟

چه بسا، ولى در اين صورت نمى‏توانيد از مطابقت يافته‏هايتان با واقع سخن بگوييد،بلكه بايد بگوييد، اين چيزى است كه من مى‏فهمم. هرمنوتيك جديد نيز بر همين اساس عمل‏مى‏كند. هرمنوتيك جديد مى‏گويد: من هستم و متن، و من از متن مى‏فهمم. من به شما حق‏مى‏دهم، ولى انكار تاريخ و بى‏ربط دانستن آن با شخصيت‏ها درست نيست. چه بسا اگر اين‏توجه صورت بگيرد، هرمنوتيك كار قوى‏تر بشود.

* چنين امكانى محتمل است. به هر حال هرمنوتيك، هميشه فهم من از متن را مطرح‏مى‏كند.

بله، هرمنوتيك هميشه مى‏گويد فهم من از متن. ببينيد، من در اين موضوع از شماتندترم. اصلاً هميشه فهم فهمِ شماست، حتى زمانى كه به تاريخ مراجعه مى‏كنيد! در اينجا، بازتاريخ را شما مى‏فهميد. آنچه را كه كسى پيش از ما و شما درباره خيام گفته و نوشته است،حرف او را، ما مى فهميم. اين حرف شما، درست است كه شما مى‏فهميد. فهم شما ملاك است،ولى فهم شما زمانى كه چندين منبع داشته باشد، بسيار نيرومندتر از زمانى است كه يك منبع‏داشته باشد.

اگر منظور شما هرمنوتيك جديد است، كاملاً با شما موافقم. اينكه عده‏اى مى‏گويند: ماقرآن را بدون روايات مى‏خوانيم و مى‏فهميم، حرف درستى است. در واقع، فهم من در اينجاملاك مى‏شود. يك ملاك هم، فهمِ ائمه است، چون قرآن را بايد معصومين تفسير كنند. عده‏اى‏به من اشكال مى‏كنند كه چرا از فهم ائمه سخن مى‏گويم.

نكته مهم اين است كه در اينجا هم، باز اين منم كه روايت ائمه را مى‏فهمم و تفسيرمى‏كنم. وقتى مى‏گوييم: امام چنين فرموده است، من دارم از كلام امام چنين چيزى را مى‏فهمم.

* و مى‏گويم...

و مى‏گويم كه امام)ع) چنين گفته است. اگر منظور شما اين است و اين فهم و مدخليت‏دادن به آن در روش تحقيق، حرف درستى است، ولى اگر منظورتان اين است كه حالا كه من‏مى‏فهمم پس بعضى چيزها را ناديده بگيرم، اين درست نيست. ما آن مقدار كه مى‏توانيم، به‏منابع دست پيدا مى‏كنيم، ولى سرانجام اين من هستم كه از آن منابع فهم مى‏كنم.

* آقاى دكتر! عبارتى وجود دارد كه مى‏گويد: هر مؤلفى داراى منظومه‏اى اختصاصى‏است كه هر بخش آن، به فهم متن مركزى آن منظومه كمك مى‏كند.

كاملاً درست است.

* مى‏خواهم بپرسم: با توجه به پراكندگى آثار خيام در زمينه‏هاى فلسفه و رياضى ونجوم و شعر، و مهم‏تر از آن مشخص نبودن تعداد رباعيات وى، ما در خيام تا چه‏اندازه مى‏توانيم قائل به يك نظام فكرى باشيم؟

چيزى كه شما گفتيد و من تصديق كردم، يك قانون كلى است و درباره هر مؤلفى‏صادق است. در واقع، هر متفكرى صاحب يك منظومه فكرى است. يادم هست كه يك وقت‏خدمت شما گفتم كه: هر انسانى، در زندگى خودش بيش از يك حرف براى گفتن ندارد. اگركسى هزار جلد هم كتاب بنويسد، در اصل همه آنها تفسير حرف اصلى اوست.

اين كاملاً درست است، ولى اشخاصى وجود دارند كه از يك منظومه فكرى به يك‏منظومه ديگر عبور مى‏كنند. اين واقعيت است. به عنوان مثال، غزالى منظومه فكرى دوگانه‏دارد. خود ابن‏رشد نيز چنين است. اين چهره‏ها، منظومه‏اى داشته‏اند كه بعدها از آن عبوركرده‏اند. اين موضوع در جهان معاصر عموميت هم پيدا كرده است.

codex17x

page29

ارسال خبر از طريق ايميل

نسخه مناسب چاپ

PDF صفحات روزنامه